Được đánh giá là địa phương không có nhiều tiềm năng về khoáng sản, (tài liệu địa chất cho thấy, chỉ có một số điểm quặng phong hóa chủ yếu để làm phụ gia xi măng), nhưng thiên nhiên lại ban tặng xứ Thanh quặng cromit, đây là mỏ duy nhất ở Việt Nam và là mỏ lớn nhất Đông Nam Á, với trữ lượng 22-25 triệu tấn.

Mỏ Cromit Cổ Định - Thanh Hóa được khai thác từ những năm 1956 với hơn 63 năm tồn tại và phát triển, qua nhiều giai đoạn thăng trầm: Thay đổi đơn vị quản lý, thay đổi phương thức sản xuất kinh doanh, thay đổi đầu tư, khai thác… Cromit là quặng chính để sản xuất crôm và hợp chất có crôm; có vai trò quan trọng trong ngành luyện kim, crôm, được coi là linh hồn của các loại thép chống ăn mòn và đánh bóng bề mặt.

Cách đây hơn 63 năm, ngày 28/2/1956, Bộ Công nghiệp đã có Quyết định thành lập mỏ Cromit Cổ Định. Từ chỗ ban đầu phải ở nhờ nhà dân, nhà tranh tre nứa lá, chỉ trong thời gian ngắn, thế hệ đầu tiên của Mỏ đã hoàn thành một khối lượng công việc đồ sộ đó là: Xây dựng nhà máy khai thác và tuyển khoáng tạo nên cơ sở vật chất gồm 3.500m2  nhà ở tập thể, 2.400m2 khu gia đình, khu hội trường có sức chứa hơn 1.000 người, nhà ăn tập thể 500 người, xây dựng nhà trẻ, bệnh xá phục vụ cho cán bộ công nhân viên và nhân dân địa phương. Đời sống vật chất tinh thần của người thợ mỏ được nâng cao. Trong giai đoạn từ ngày thành lập mỏ đến năm 1975, dù trong khói lửa của chiến tranh, công tác sản xuất quặng crom vẫn được duy trì và phát triển, phát huy sáng kiến cải tiến kỹ thuật, nghiên cứu cải tiến chế tạo phụ tùng thay thế để không phải nhập khẩu của nước ngoài.  Cán bộ công nhân của Mỏ có thời điểm lên tới hơn 2.000 người.

Năm 1976, sau khi đất nước hoàn toàn thống nhất. Mỏ bắt tay vào xây dựng lại. Chỉ trong 5 năm (1976-1980), Mỏ đã có những phát triển vượt bậc. Số lượng máy thi công tăng; các công trình văn phòng, phụ trợ phục vụ sản xuất khang trang. Mỏ đã xây dựng mới khu văn phòng gồm 3 dãy nhà diện tích 1.200m2 đủ chỗ cho hơn 200 cán bộ quản lý, kỹ thuật làm việc; xây dựng 8.220m2 nhà ở, nâng cấp bệnh viện đa khoa lên 50 giường, xây 1000m2 nhà trẻ 2 tầng đủ chỗ cho 175 cháu học hành, vui chơi; xây dựng 650m2 trường cấp I, II cho 240 học sinh học tập…

Từ cuối năm 1978 đầu năm 1979 nền kinh tế nước ta lâm vào tình trạng khủng hoảng trầm trọng, giá cả leo thang. Cơ chế quản lý quan liêu bao cấp đã để lại hậu quả nặng nề, sản phẩm làm ra bị tồn đọng không tiêu thụ được. Những năm cuối cùng của giai đoạn này Mỏ gặp muôn vàn khó khăn, thiếu thốn có nguy cơ phải đóng cửa.

Năm 1989, Xí nghiệp Cromit Cổ Định được bộ Cơ khí Luyện kim sát nhập vào Xí nghiệp liên hợp luyện kim màu (nay là Công ty TNHH MTV Kim loại màu Thái Nguyên).

Từ năm 1993 thị trường quặng crom bắt đầu sôi động trở lại, mỏ đã kịp thời tổ chức sản xuất với quy mô đầu tư một số dây chuyền khai thác cơ khí sức nước công suất 3.000 tấn/năm và tổ chức thêm một số đơn vị khai thác thủ công để tạo thêm việc làm cho công nhân và tăng sản lượng. Lúc này thị trường thu mua quặng có nhu cầu cao và tự do, các đơn vị xuất khẩu trong nước cũng tìm cách thu gom để xuất khẩu, dẫn đến người dân ở khu vực có mỏ và xung quanh đã tiến hành khai thác quặng để bán. Do đặc điểm địa bàn quản lý rộng trải dài trên 5 xã, lực lượng bảo vệ ít, số dân khai thác đông gấp bội nên công tác bảo vệ gặp nhiều khó khăn.

Trước tình hình đó ngày 13/4/2004, tỉnh Thanh Hóa có Chỉ thị số 10/CT-UB về việc tạm ngừng khai thác, chế biếu tiêu thụ khoáng sản trên địa bàn toàn tỉnh Thanh Hóa. Chấp hành chỉ thị đó, Mỏ đã ngừng sản xuất, một bộ phận trông coi bảo vệ vật tư, tài sản công trường, một bộ phận làm công tác quản lý, còn lại đa số nghỉ không lương, sống nhờ vào trợ cấp của Công ty Kim loại màu Thái Nguyên.

Năm 2008, thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ về việc triển khai dự án khai thác Cromit tại Cổ Định - Thanh Hóa, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) đã triển khai tái cơ cấu Công ty CP Cromit Cổ Định thành công ty con của Tập đoàn, trong đó, TKV chiếm 94,8% vốn điều lệ.

Công ty CP Cromit Cổ Định đã triển khai thực hiện nâng công suất khai thác quặng cromit từ 40.000 lên 80.000/năm và đầu tư xây dựng Nhà máy Ferocrom các bon cao 20.000 tấn/năm. Công ty cũng đã hợp tác với các đối tác nước ngoài để khai thác, chế biến quặng cromit bằng công nghệ hiện đại, đảm bảo hiệu quả và an toàn môi trường. Đồng thời tăng cường bảo vệ tài nguyên khoáng sản trên diện tích 16,6km2 do Công ty quản lý.

Tuy nhiên, hiện tại giấy phép khai thác cũ đã hết hạn. Trong quá trình xin cấp giấy phép mới theo quy định, Công ty gặp một số vướng mắc về thủ tục nên phải dừng toàn bộ hoạt động khai thác, chế biến… Do đó, Công ty gặp nhiều khó khăn trong việc đảm bảo việc làm và thu nhập của người lao động.

“Chỉ phép màu mới có thể làm Cromit Cổ Định hồi sinh”, trong thời điểm khó khăn nhất, đã có người nói với tôi như vậy. Và rồi hôm nay, Cromit Cổ Định đang hồi sinh từng ngày. Vậy đâu là phép màu?

Năm 2017, trước tình trạng dừng sản xuất của Nhà máy, Tập đoàn một lần nữa chỉ đạo Công ty thực hiện tái cơ cấu và điều chỉnh bộ máy hoạt động của Công ty để đảm bảo tiếp tục triển khai có hiệu quả việc khai thác, chế biến quặng cromit. Toàn bộ bộ máy nhân sự cấp cao của Công ty được “thay máu”.

Quyết tâm không để Cromit Cổ Định dừng lại phía sau - đó không chỉ là “mệnh lệnh” mà còn là tâm huyết của những người đứng đầu Tập đoàn.

Trên tinh thần đó, các ban chuyên môn, các đơn vị trong toàn Tập đoàn đã vào cuộc, mỗi đơn vị có một thế mạnh riêng nhằm giúp Cromit Cổ Định hồi sinh, nhà máy luyện Ferocrom có thể hoạt động trở lại.

Vào thời điểm trung tuần tháng 10 năm ngoái, toàn bộ nơi đây như 1 đại công trường đang tu sửa, bảo dưỡng, tấp nập, khí thế, đầy quyết tâm. Những kỹ sư đầu ngành đầy kinh nghiệm đến từ Tổng công ty Khoáng sản - TKV, Công ty CP Công nghiệp Ô tô - Vinacomin, Tổng công ty Điện lực - TKV, Công ty CP Chế tạo máy - Vinacomin, Công ty CP Kinh doanh than miền Bắc - Vinacomin… dường như đang tập trung hết ở đây để trong một nỗ lực duy nhất: Hồi sinh Cromit Cổ Định. Chỉ sau hơn 2 tháng, với những nỗ lực không mệt mỏi, với tinh thần vì công việc chung, toàn bộ các hạng mục, phần việc của Nhà máy luyện FeroCrom của Công ty đã có thể vận hành suôn sẻ. Chính tinh thần giúp đỡ “như làm công việc của chính mình” là dư âm mà anh em Cromit Cổ Định vẫn nhắc về họ với sự hàm ơn trìu mến. 

Ngày 9/11/2018 đi vào lịch sử của Công ty, Nhà máy FeroCrom đã được tái khởi động và rạng sáng ngày 13/11/2018 cho ra dòng FeroCrom đầu tiên, đánh dấu sự trở lại sản xuất đầy hứa hẹn. 

Ông Lê Hùng Cường - Giám đốc Công ty - cho biết, VTCC đã xây dựng kế hoạch SXKD năm 2019 với những mục tiêu cụ thể. 4 tháng cuối năm, Công ty đặt mục tiêu sản xuất 5.808 tấn tinh quặng Cromit (46% Cr2O3); 13.950,1 tấn quặng cầu viên; 6.735,9 tấn Ferocrom cacbon cao (53-55%Cr).

Nỗ lực - 2 từ duy nhất mà tôi có thể định tính cho sự dòng sản phẩm FeroCrom đang tuôn trào hiện hữu hôm nay. Trong bộn bề khó khăn và bỡ ngỡ lúc Nhà máy mới vận hành trở lại, đội ngũ CBCNV nơi đây đã căng mình khắc phục khó khăn, căng mình học hỏi, căng mình để Nhà máy không dừng lại phía sau.

Ông Lê Hùng Cường chia sẻ, khó khăn là vậy nhưng anh em không hề nản. Sự hỗ trợ tối đa từ Tập đoàn, từ tỉnh và địa phương đã làm tập thể CBCNV Công ty vững tin hơn trong quá trình tái khởi động Nhà máy.

Còn kỹ sư Lê Văn Sơn - Quản đốc Phân xưởng Ferocrom, người gắn bó với Nhà máy ngay từ những ngày đầu - cho biết, khi đi vào hoạt động, công nghệ của Nhà máy là tuyển thu hồi tinh quặng Cromit cấp hạt 0,02-0,2mm, không tính đến việc thu hồi niken và coban trong cấp hạt thô sau này. Khi Nhà máy chính thức vận hành trở lại sẽ cần khoảng trên 200 nhân lực kỹ thuật mà Nhà máy mới chỉ có 40 người bởi vậy hiện tại, anh em trong phân xưởng đang tự bồi dưỡng nghiệp vụ, người có kiến thức bồi dưỡng thêm cho những người khác; đồng thời học hỏi từ những đồng nghiệp đến từ các đơn vị đến giúp đỡ.

“Nhường cơm sẻ áo”, “lá lành đùm lá rách”… những cụm từ đó đang đúng với Cromit Cổ Định hơn bao giờ hết.

Vậy là, sau những trắc trở, đến nay, Nhà máy FeroCrom của Công ty CP Cromit Cổ Định Thanh Hóa - TKV (VTCC) đã vận hành ổn định. Bên dòng FeroCrom mới ra lò, có những giọt nước mắt đã rơi, có những niềm hân hoan không giấu diếm, có những cái siết tay rất chặt, có những niềm tin giữa bộn bề gian khó…

Theo cách đó, Cromit Cổ Định đang hồi sinh!!!